Status pokrzywdzonego w postępowaniu karnym wiąże się z konkretnymi prawami, które pozwalają między innymi aktywnie uczestniczyć w sprawie, składać wnioski, mieć dostęp do akt postępowania, zaskarżać określone decyzje i korzystać z pomocy pełnomocnika.
Kim jest pokrzywdzony w postępowaniu karnym?
W rozumieniu art. 49 § 1 Kodeksu postępowania karnego, pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, a także instytucja państwowa, samorządowa albo społeczna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo.
Dobrem prawnym jest między innymi zdrowie, bezpieczeństwo, wolność, nietykalność cielesna, mienie czy prywatność. Istotny jest bezpośredni związek pomiędzy przestępstwem a naruszeniem lub zagrożeniem określonego dobra prawnego.
Pokrzywdzony jako strona postępowania karnego
W postępowaniu przygotowawczym, czyli w dochodzeniu lub śledztwie, pokrzywdzony jest stroną i może podejmować czynności we własnym imieniu. Powinien zostać pouczony o swoich prawach i obowiązkach, w tym o możliwości uzyskania pomocy prawnej i naprawienia szkody.
Po skierowaniu aktu oskarżenia do sądu sam status pokrzywdzonego nie oznacza automatycznie praw strony. Pokrzywdzony, który chce nadal uczestniczyć w postępowaniu na tych prawach, w sprawie z oskarżenia publicznego składa oświadczenie, że będzie działał jako oskarżyciel posiłkowy. Musi to zrobić najpóźniej do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej.
Jakie prawa ma pokrzywdzony w postępowaniu karnym?
Do najważniejszych praw pokrzywdzonego należą m.in.:
- prawo dostępu do akt sprawy – w postępowaniu przygotowawczym za zgodą prowadzącego postępowanie, a po wniesieniu aktu oskarżenia na zasadach przewidzianych przepisami, wraz z możliwością uzyskania kopii lub odpisów;
- prawo do składania wniosków dowodowych – np. o przesłuchanie świadka, przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego czy zabezpieczenie istotnego materiału dowodowego;
- prawo do udziału w określonych czynnościach postępowania – w określonych przypadkach pokrzywdzony może uczestniczyć m.in. w czynnościach dowodowych;
- prawo do zaskarżania określonych decyzji procesowych, w tym wniesienia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia lub umorzeniu postępowania;
- możliwość wniesienia własnego aktu oskarżenia, jeżeli prokurator ponownie odmówił wszczęcia lub umorzył postępowanie;
- prawo do otrzymywania informacji i zawiadomień o określonych czynnościach i decyzjach procesowych, w przypadkach przewidzianych przepisami;
- prawo do korzystania z pomocy pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym;
- prawo do dochodzenia naprawienia szkody lub zadośćuczynienia, jeżeli spełnione są przewidziane prawem przesłanki;
- możliwość działania w charakterze oskarżyciela posiłkowego po skierowaniu sprawy do sądu, jeżeli spełnione zostaną odpowiednie warunki.
Czy pokrzywdzony może ustanowić pełnomocnika?
Tak, pełnomocnikiem może być adwokat lub radca prawny. Pokrzywdzony może go ustanowić na każdym etapie postępowania, także w postępowaniu przygotowawczym. Pełnomocnik składa wnioski i pisma, zapoznaje się z aktami, uczestniczy w czynnościach i reprezentuje pokrzywdzonego przed sądem.
Czy oskarżyciel posiłkowy musi stawiać się na rozprawy?
Zależy to od tego, czy w sprawie uczestniczy prokurator. Gdy oskarżyciel posiłkowy działa obok prokuratora, jego niestawiennictwo nie jest uważane za odstąpienie od oskarżenia. Jeżeli prokurator w sprawie nie uczestniczy, niestawiennictwo oskarżyciela posiłkowego i jego pełnomocnika na rozprawie bez usprawiedliwienia uważa się za odstąpienie od oskarżenia. Może to doprowadzić do umorzenia postępowania, a ponownie przyłączyć się do sprawy już nie można. Wystarczy jednak, że na rozprawie stawi się oskarżyciel albo jego pełnomocnik.
Co zrobić po otrzymaniu pisma z policji, prokuratury lub sądu?
Przede wszystkim warto ustalić, na jakim etapie znajduje się sprawa i w jakiej roli występuje się w postępowaniu.
Należy również sprawdzić:
- czego dokładnie dotyczy otrzymane pismo,
- czy wskazano termin na podjęcie określonej czynności,
- jakie pouczenie zostało do niego dołączone,
- czy konieczne jest złożenie wniosku, oświadczenia albo środka zaskarżenia.
Szczególnej uwagi wymagają pisma dotyczące zakończenia postępowania przygotowawczego, odmowy wszczęcia lub umorzenia postępowania, skierowania aktu oskarżenia do sądu oraz czynności, dla których przepisy przewidują określone terminy. Brak działania w odpowiednim terminie może ograniczyć późniejsze możliwości procesowe.
Status pokrzywdzonego to możliwość aktywnego działania
Uprawnienia przysługujące osobie pokrzywdzonej w postępowaniu karnym mają znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy są wykorzystywane na właściwym etapie postępowania.
Dlatego warto najpierw ustalić etap postępowania, dotychczas podjęte czynności i terminy istotne dla dalszych działań.